Jan Chryzostom Pasem był polskim pamiętnikarzem epoki baroku. Żył on w XVII w. i pochodził z mazowieckiej szlachty. Swoje Pamiętniki spisywał najprawdopodobniej pod
koniec życia, w latach 1690-1695. Utwór został wydany w 1836 roku przed Edwarda Raczyńskiego. Pamiętniki można podzielić na lata 1655-1666, kiedy Pasek odbywał żołnierską służbę oraz ziemiański żywot w latach 1667-1688. W Pamiętnikach poza wspomnieniami, znajdziemy również wiersze liryczne, panegiriki, listy Jana II Kazimierza i Stefana Czarnieckiego, uroczyste mowy, fragmenty piosenek i paszkwilów. Pamiętniki cechują się narracją gawędziarską z elementami języka potocznego, nie brak w nich dowcipu i rubasznego humoru. Pamiętniki przedstawiają obraz sarmaty polskiego, którym inspirowali się w swoich dziełach tacy pisarze jak Henryk Sienkiewicz, Adam Mickiewicz, Zygmunt Krasiński czy Witold Gombrowicz.
Streszczenie wybranych fragmentów Pamiętników
1. W roku 1667 Jan Chryzostom Pasek żeni się i osiada na wsi. Opowiada on, że wojewoda rawski, Lipski, chciał go żenić z Radoszowską, natomiast chorąży rawski Śladkowski chce go żenić z panną Śladkowską. Swaci obmawiali przeciwną kandydatką i usilnie go namawiali na ożenek z daną panną. Pasek w końcu wybrał wdowę Annę z Ramiszowskich Łącką, która miała sześcioro dzieci. Poznał ją w jej dworku w Olszówce podczas balu i bardzo mu się spodobała.
2. Jak wspomina, chciał mieć on własne dzieci, jednak okazało się że na żonę ktoś rzucił urok i nie mogła mieć już potomstwa. Ślub odbył się jeszcze tego samego dnia, choć Pasek nalegał by zaślubiny odbyły się za dwa tygodnie, żeby mógł powiadomić rodziców i krewnych. Jednak uległ namowom wdowy i jej brata i ślub odbył się szybciej.
3. W 1669 roku J.Ch.Paska odwiedzili krewni, jak wspomina autor, ucieszył się z tego i lubił ich towarzystwo. Wyjątkiem był jeden z nich, Kordowski, który ciągle narzekał na Mazurów. Narratora denerwowały jego żarty i pijaństwo. W końcu nie wytrzymał, podczas zabawy tanecznej unosi jego krewnego Żeleckiego i rzuca na Kordowskiego. Mężczyźni odnieśli obrażenia i musieli wzywać lekarze, gdyż jeden z nich miał rozciętą głowę. Następnego ranka przepraszali się wzajemnie za swoje zachowanie.
4. Pewnego dnia do pisarza przychodzi list od króla Jana III Sobieskiego, który poprosił go o jego wydrę. Pasek był bardzo przywiązany do zwierzęcia i nie chciał się z nią rozstawać. Wydra wabiła się Robak i była sławna na całą Polskę. Pasek pokazywał posłańcowi sztuczki wydry, która na zawołanie łowiła ryby dla gości i przybiegała do właściciela. Dopiero za drugim razem pisarz oddał zwierzę królowi, które tylko jemu dawało się dotknąć. W pałacu jednak źle wydrę uwiązano i zwierzę uciekło. Wydrę poszukiwano długo, jednak jej nie znaleziono. Pasek skwitował to stwierdzeniem, że jego pozbawili kochanego zwierzęcia i sami się nim nie nacieszyli.
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska interpretacja
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska to jedno z najważniejszych źródeł do poznania życia szlachty polskiej XVII wieku. Utwór łączy elementy autobiograficzne, historyczne i literackie, ukazując codzienne życie, zwyczaje, obyczaje oraz wojenne doświadczenia autora. Problematyka dzieła obejmuje m.in. wojnę, politykę, lojalność wobec Rzeczypospolitej oraz konflikt między ideałami a rzeczywistością życia szlacheckiego. Jan Chryzostom Pasek przedstawia w pamiętnikach także problemy moralne, takie jak honor, odwaga, religijność i poczucie obowiązku wobec ojczyzny. Jego relacje z bitwy pod Chocimiem czy wojny z Turkami, opisuje też wyprawę wojska polskiego pod dowództwem Stefana Czarnieckiego do Danii w 1658 roku. Opowiadania te pozwalają czytelnikowi zrozumieć realia XVII-wiecznej Polski, życie żołnierzy i codzienne dylematy społeczności szlacheckiej. Autobiograficzny ton, humor i barwny język sprawiają, że dzieło nie tylko dokumentuje wydarzenia historyczne, lecz także daje wgląd w mentalność i wartości ówczesnych ludzi, czyniąc Pamiętniki jednocześnie źródłem historycznym i literackim arcydziełem baroku.