Reportaż Ryszarda Kapuścińskiego powstał w 1978 i opowiada on o dworze cesarskim Haile Selassie I, władcy Etiopii. Kapuściński przedstawił dwór za czasów monarchii konstytucyjnej oraz w momencie rewolucji, którą przeprowadziła junta wojskowa. W „Cesarzu” Kapuściński przedstawił model reżimu autorytarnego, którego przykładem był etiopski dwór. Autor wnikliwie obserwuje tamtejsze stosunki i zasady dworskie, które były podporządkowane boskiej nieomylności Cesarza, niejawności decyzji i nieczytelności kompetencji.
Streszczenie „Cesarza”
1. Reportaż rozpoczyna się w 1974 roku, kiedy Kapuściński odwiedził Etiopię po krwawej rewolucji, która obaliła Hajle Sellasje. Na podstawie wywiadów z ludźmi z dworu cesarza wyłonił się obraz władcy oraz stosunków panujących w jego kręgu.
2. Reportaż opisuje dzień Cesarza, który zaczyna się od pobudki, potem następuje spotkanie robocze z naczelnikami trzech tajnych policji. Następnie są cztery godziny, z których każda przeznaczona jest kolejno na nominacje, finanse, ministrów oraz sądownictwo.
3. Podczas opowieści o dniu codziennym, możemy dowiedzieć się o wielu rytuałach oraz poznać hierarchiczną strukturę świty władcy. Dowiadujemy się, że w pałacu byli zatrudniani służący od np. układania poduszek pod nogi pana czy wycierania butów dostojnikom.
4. Kiedy Kapuściński rozmawia z pracownikami pałacu, ci nie wierzą w koniec jego władzy. Według nich niedługo Heile Selassie do nich wróci i wszystko będzie jak dawniej.
5. Z rozmów wynika, że Cesarz żył otoczony luksusem i przepychem. Kapuściński podaje również tytuły, którymi go tytułowano: „Zwycięski Lew Plemienia Judy”, „Wybraniec Boży”, „Król Królów Etiopii”. Autor wskazuje również, że władca sam podejmował decyzje w każdej sprawie i był niejako autorytetem moralnym dla poddanych.
6. Jednak za jego rządów w państwie szerzyła się korupcja i nepotyzm, Cesarz urządzał liczne i wystawne uczty, podczas gdy w kraju panował głód.
7. Kapuściński opisuje również, że za rządów Selassie w Etiopii promowano donosicielstwo, jak to w każdym systemie totalitarnym. Okazuje się też, że władca nie umiał czytać i pisać, podobnie jak większość jego poddanych.
8. Kapuściński w kolejnej części reportażu przedstawia ostatnie lata panowania władcy oraz nieudany zamach z 1960 roku. W zamachu tym wziął udział m.in. dowódca cesarskiej policji generał Tsigue Dibou, dowódca gwardii cesarskiej generał Mengistu Neway, dowódca pałacowej ochrony pułkownik Workneh Gebayehu i gubernator Germame Neway. Wykorzystano wtedy nieobecność Hajle Sellasje, który przebywał w Brazylii. Kiedy zorganizowano pucz, Cesarz zaczekał poza granicami Etiopii, aż wierni mu generałowie poskromią rewolucjonistów i odzyskają władzę. Tak też się stało, Cesarz wrócił do kraju a zwłoki buntowników zostały publicznie zbezczeszczone.
9. Autor opowiada, jak przywódcy europejscy i państw Zachodu gościli Haile Selassie i nazywali go orędownikiem demokracji, podczas gdy w Etiopii panował głód, analfabetyzm i zacofanie.
10. W ostatniej części Kapuściński przedstawia okoliczności ustąpienia z urzędu Cesarza. Wtedy to w kraju dochodziło do protestów studentów i w końcu rebelii militarnej. Zbuntowani generałowie stopniowo odcinali pałac od sprawowania władzy, w końcu Cesarz trafił do niewoli do pałacu Menelika, gdzie zginął.
Problematyka w reportażu Kapuścińskiego
Cesarz Ryszarda Kapuścińskiego to reportaż literacki z 1978 roku, w którym autor, opisując upadek cesarza Etiopii Hajle Sellasje I, kreśli uniwersalny obraz władzy absolutnej. Kapuściński nie skupia się jedynie na faktach historycznych, ale poprzez relacje dawnych dworzan ukazuje mechanizmy funkcjonowania systemu autorytarnego, opartego na strachu, donosach i propagandzie. Problemem poruszanym w książce jest nie tylko sam despotyzm, lecz także odpowiedzialność elit, które – dla własnych korzyści – podtrzymują władzę jednostki. Utwór interpretowany bywa jako metafora dowolnego systemu totalitarnego, a w polskim kontekście czytano go jako aluzję do realiów PRL-u i krytykę rządów autorytarnych. Cesarz podejmuje też temat kondycji ludzkiej: pragnienia władzy, jej nietrwałości i tego, jak pycha oraz oderwanie od rzeczywistości prowadzą do upadku rządzących. Dzięki literackiej formie, metaforycznemu językowi i uniwersalności przesłania książka Kapuścińskiego stała się jednym z najważniejszych przykładów reportażu światowej literatury.