„Powrót posła” to komedia polityczno-obyczajowa napisana przez Juliana Ursyna Niemcewicza w 1790 roku, w czasie obrad Sejmu Czteroletniego. Utwór miał charakter publicystyczny i satyryczny, a jego głównym celem było poparcie reform ustrojowych oraz krytyka sarmackiej konserwatywnej szlachty.
„Powrót posła” to klasyczny przykład komedii politycznej oświecenia, w której humor łączy się z dydaktyzmem i refleksją nad losem ojczyzny. Dzieło szybko zyskało ogromną popularność, stając się jednym z symboli polskiego patriotyzmu końca XVIII wieku.
Krótkie streszczenie – „Powrót posła”
Po powrocie z obrad sejmu do rodzinnego domu poseł Walery spotyka się z bliskimi i opowiada o reformach, które mają naprawić Polskę. W domu jego matki, Podkomorzyny, toczą się rozmowy między zwolennikami zmian a konserwatystami, którego przedstawicielem jest Starosta.
Wątek polityczny splata się z miłosnym – Walery zakochuje się w Teresie, siostrze Podkomorzyny. Finał jest szczęśliwy – Teresa i Walery zaręczają się, a idea reform i patriotyzmu zwycięża.
Gdy Walery przybywa z obrad sejmu, zostaje entuzjastycznie przywitany. Rozmowy szybko schodzą na tematy polityczne: młody poseł broni reform mających na celu wzmocnienie władzy królewskiej, poprawę sytuacji chłopów i ograniczenie anarchii szlacheckiej.
W opozycji do niego stoi Starosta Gadulski, reprezentujący typ szlachcica sarmaty – przywiązanego do dawnych przywilejów, niechętnego zmianom i rozumiejącego wolność jako samowolę. Jest gadatliwy, powierzchowny i ślepo wierzy w tradycję. Towarzyszy mu jego żona Starościna, kobieta próżna, zapatrzona w obce mody.
Na przeciwnym biegunie są Podkomorzy i jego żona, Podkomorzyna, ludzie rozumni, gospodarni i pełni patriotyzmu. W ich domu panuje ład, harmonia i umiłowanie ojczyzny. Wśród domowników jest również Teresa, wychowanica Podkomorzego – cicha, skromna i mądra dziewczyna, która staje się obiektem uczuć Walerego.
W rozmowach między bohaterami wyraźnie ścierają się dwa światopoglądy:
- nowoczesny, reformatorski – reprezentowany przez Walerego i Podkomorzego,
- konserwatywny, sarmacki – reprezentowany przez Starostę i jego rodzinę.
Spory dotyczą spraw publicznych: obowiązków wobec państwa, roli króla, wychowania, stosunku do chłopów i kobiet. Walery wskazuje, że prawdziwy patriota powinien działać dla dobra wspólnego, a nie tylko dla własnej korzyści.
W tle toczy się wątek miłosny – Walery zakochuje się w Teresie. Starosta Gadulski, który chciał wydać ją za Szarmanckiego, ostatecznie ustępuje, a młodzi świętują zaręczyny. Finał przynosi optymistyczne przesłanie: zwycięstwo rozumu, cnoty i miłości nad egoizmem i obłudą.
Powrót posła – streszczenie szczegółowe
AKT I
Scena I– Lokaj Jakub i pokojówka Agata przy nakrywaniu stołu obgadują swoich pracodawców. Starostę, który jest gadułą, zawsze przygnębioną Starościnę i Szarmanckiego, który według nich jest lekkoduchem. Jakub prosi Agatę o rękę.
Scena II – Starosta mówi o sytuacji politycznej w kraju, uważa, że Polska nie powinna wchodzić w żadne sojusze. Lokaj przynosi list Podkomorzemu od jego syna, Walerego, w którym ten informuje, że będzie przerwa w obradach sejmu i przyjedzie do domu. W czasie dyskusji ze Starostą mówi, że jest dumny z syna, na co ten odpowiada, że stary ład i liberum veto było lepsze.
Scena III – Starosta dostaje list od Starościny, że ta ze względu na złe samopoczucie nie stawi się na śniadaniu. W liście jest mnóstwo wstawek francuskich, co krytykowane jest przed Podkomorzego. Uważa, że niepotrzebnie przykłada się taką wagę do nauki francuskiego.
Scena IV – Przychodzi Teresa, córka Starosty, którą wychowywali Podkomorzyna i Podkomorzy. Dziewczyna pomaga w przygotowaniach do obiadu, a pozostali idą odwiedzić Starościnę.
Scena V – Teresa wspomina swoje dzieciństwo u Podkomorzych i Walerego, którego bardzo lubi.
Scena VI – Szarmancki spotyka Teresę i chce ją zabrać na konną przejażdżkę, ta jednak odmawia. Mężczyzna też nakłania ją do ślubu, mówi o swoich bogactwach, jednak ona nie daje się namówić.
Scena VII – Szarmancki uważa, że Teresa tylko udaje tę niechęć i tak naprawdę ona, jak i jej ojciec i macocha, są za ślubem.
Scena VIII – Walery zbliża się do domu.
Scena IX – Syn wita się ze wszystkimi i idą wspólnie na obiad.
AKT II
Scena I – Teresa bardzo by chciała porozmawiać z Walerym na osobności, jednak ciągle im się to nie udaje.
Scena II – W końcu rozmawiają i wyznają sobie miłość. Dziewczyna mówi mu, że rodzice chcą ją wydać za Szarmanckiego.
Scena III – Walery cieszy się, że Teresa też jest w nim zakochana. Na scenę wchodzi Szarmancki.
Scena IV – Szarmancki przechwala się swoimi podróżami do Anglii i Francji. Walery pyta go o prawa panujące tam, jednak Szarmancki nie zna na te pytania odpowiedzi. Mówi, że praca i służba dla ojczyzny jest według niego nudna. Przechwala się też, ile uwiódł już kobiet. Taka postawa wzbudza w Walerym oburzenie.
Scena V – Szarmancki pokazuje swoje trofea po kobietach: pierścienie, pukle włosów, wyjmuje też portret starościanki, co prowokuje Walerego.
Scena VI – Starościna przychodzi i próbuje uspokoić Walerego.
Scena VII – Szarmancki rozmawia ze Starościną, mówi, że Walery jest bardzo zazdrosny o Teresę. Starościna uważa, że Szarmancki jest najlepszym kandydatem na męża, wspomina swoje nudne małżeństwo ze Starostą, do którego zmusili ją rodzice.
Scena VIII – Starościna zachwyca się Szarmanckim, potem popada jednak w melancholię.
Scena IX – Starosta ze Starościną rozmawiają o małżeństwie Teresy, kobieta bardzo chce Szarmanckiego dla niej. Nie chcą oni dać posagu, ponieważ prawdziwie kochający mężczyzna weźmie ją bez tego. Starościna wymusza też na mężu, by zrezygnował z dzierżawienia Żydowi karczmy i młyna, by ona mogła tam postawić wodospad. Starosta niechętnie się zgadza, gdyż dzierżawa przynosi duży dochód.
AKT III
Scena I – Teresa jest smutna, ponieważ Walery jej unika. Agatka mówi jej, że Szarmancki zamówił u malarza portret Starościanki i pokazał go Waleremu.
Scena II – Przychodzi Walery, Teresa wychodzi mu naprzeciw.
Scena III – Zakochani się przepraszają i postanawiają, że Walery oficjalnie poprosi o rękę Teresy.
Scena IV – Podkomorzyna wysłuchuje młodych i postanawia wstawić się za nimi u Starosty.
Scena V – Podkomorstwo ze Starostą rozmawiają o polityce, Starosta broni wolnej elekcji. Rodzice Walerego zmieniają temat na małżeństwo syna, Walery prosi Starostę o rękę córki. Obiecuje, że zrzeknie się roszczeń o posag. Starosta mówi, że Walery ma za mały majątek i zbyt różne poglądy polityczne.
Scena VI – Starosta chce wydać Teresę za Szarmanckiego jeszcze tego samego dnia. Jednak Szarmancki nie jest tym zachwycony i dopytuje o posag. Takie podejście rozwściecza Starostę i zmienia zdanie. Starościna również czuje się zawiedziona na Szarmanckim. W ten sposób Walery i Teresa otrzymują zgodę na ślub.
Scena VII – Poodkomorzy zgadza się na ślub Jakuba i Agatki i uwalnia chłopców od poddaństwa. Starostę to bardzo dziwi, ale szybko jego uwaga skierowana jest na wesele.
Problematyka i kontekst historyczny
„Powrót posła” to nie tylko komedia, ale i manifest polityczny polskiego Oświecenia. Utwór powstał w okresie Sejmu Czteroletniego (1788–1792) – czasu intensywnych debat nad reformą państwa i prób naprawy ustroju Rzeczypospolitej.
Główne problemy poruszane w utworze:
- Spór między tradycją a postępem – starcie sarmatyzmu z nowoczesnymi ideami patriotyzmu i reform.
- Pojmowanie wolności – krytyka szlacheckiej anarchii, postulowanie wolności rozumnej i odpowiedzialnej.
- Patriotyzm i służba ojczyźnie – autor pokazuje, że prawdziwa cnota to praca dla dobra wspólnego, a nie puste słowa.
- Wychowanie i obyczaje – wskazanie na potrzebę edukacji i reformy społecznej, szczególnie wśród szlachty.
- Rola kobiet i młodego pokolenia – kobiety i młodzi mają stać się siłą moralną odnowy narodowej.
Dzieło Niemcewicza odzwierciedla ducha reform, które doprowadziły do uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 roku. Komedia w sposób przystępny i humorystyczny przekonywała społeczeństwo do idei patriotyzmu i nowoczesności.
Julian Ursyn Niemcewicz – krótka biografia
Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841) był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Oświecenia. Był poetą, dramaturgiem, publicystą, historykiem i politykiem.
Urodził się w Skokach pod Brześciem Litewskim. Studiował w Szkole Rycerskiej, gdzie nauczył się nowoczesnych idei politycznych. Brał udział w Sejmie Czteroletnim i Powstaniu Kościuszkowskim, a po klęsce został zesłany do więzienia w Petersburgu.
Po uwolnieniu przebywał we Francji i w Stanach Zjednoczonych, gdzie współpracował z Tadeuszem Kościuszką. Po powrocie do Polski zajmował się literaturą i historią, stając się jednym z twórców polskiego dramatu politycznego.
„Powrót posła” pozostaje jego najgłośniejszym dziełem, będąc symbolem patriotycznego ducha epoki Oświecenia.